Jak założyć stowarzyszenie, które ma stać się przedsiębiorstwem społecznym (PS)?

W bazie przedsiębiorstw społecznych http://www.bazaps.ekonomiaspoleczna.gov.pl/, jako PS wpisanych jest 161 stowarzyszeń, a więc jest to umiarkowanie popularna forma przedsiębiorstwa społecznego. Dużo więcej PS jest tworzonych w formie spółdzielni socjalnych (647), fundacji (433), czy spółek z o.o. (414). Stowarzyszenie będące PS różni się od innych stowarzyszeń specyficznymi zapisami statutu (lub uchwał organów), do których jest zobowiązane się stosować oraz specyficzną strukturą zatrudnienia.

Stowarzyszenie powstaje dzięki grupie ludzi (minimum 7 osób), którzy postanawiają zrzeszyć się, aby wspólnie realizować cele pożytku publicznego, z określonych w art. 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Jednym z celów PS musi być działanie na rzecz integracji społecznej i zawodowej, przy czym ze względu na konieczność przeznaczenia zysku w części na reintegrację, warto, żeby także reintegracja znalazła się w celach.

Zasady tworzenia stowarzyszeń określa ustawa Prawo o stowarzyszeniach, która w art. 9 przewiduje odbycie przez członków założycieli zebrania, które powołuje stowarzyszenie, uchwala jego statut i wybiera władze, czyli zarząd i komisję rewizyjną. Z zebrania takiego sporządza się protokół, który wraz z uchwałami, listą obecności oraz listą członków założycieli, stanowi załącznik do wniosku o rejestrację stowarzyszenia w Krajowym Rejestrze Sądowym. Na zebraniu wybierany jest do jego prowadzenia Przewodniczący, a do sporządzania protokołu z jego przebiegu – Protokolant. Te osoby podpisują później zarówno protokół, jak i wszystkie podjęte uchwały.

Przy tworzeniu projektu statutu, stowarzyszenie musi uwzględnić wszelkie obowiązkowe elementy, wskazane w art. 10 ustawy Prawo o stowarzyszeniach. Ustala zatem swoją nazwę, która musi je w wystarczający sposób odróżniać od innych stowarzyszeń, organizacji i instytucji. Przed podjęciem decyzji odnośnie nazwy, warto sprawdzić w KRS: https://ekrs.ms.gov.pl/web/wyszukiwarka-krs/strona-glowna/, czy taka sama lub bardzo podobna nie występuje już w obrocie, zwłaszcza na terenie, na którym stowarzyszenie będzie działać. 

Statut określa także teren działania (najwęższy to miejscowość, najszerszy cała Polska) i siedzibę podmiotu (miejscowość), a także kategorie swoich członków – obowiązkowo zwyczajni, fakultatywnie także wspierający i honorowi. W statucie należy umieścić  procedury nabywania i utraty członkostwa, z uwzględnieniem tego, który organ członków przyjmuje oraz który i z jakich powodów pozbawia ich członkostwa.

W statucie stowarzyszenie określa strukturę swoich władz –  tj. ilość osób wchodzących w skład ich organów, sprawowane przez nich funkcje, sposób ich powoływania oraz odwoływania. Ważną kwestią jest określenie sposobu reprezentacji stowarzyszenia (ze wskazaniem sposobu zaciągania zobowiązań majątkowych), a więc tego, kto w imieniu stowarzyszenia będzie np. podpisywał umowy, czy formularze do KRS. Ponadto, statut ustala źródła uzyskiwania środków finansowych przez stowarzyszenie, sposób zmiany postanowień statutu, czy rozwiązania się stowarzyszenia. Przy tworzeniu projektu statutu, należy sprawdzić, czy żaden z elementów z art. 10 Ustawy nie został pominięty.

Zgodnie z Wytycznymi w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020, które wskazują nam, jakim wymogom ma sprostać przedsiębiorstw społeczne, w statucie stowarzyszenia ustalamy także, czy  będzie ono prowadzić działalność odpłatną pożytku publicznego lub / i działalność gospodarczą. Prowadzenie co najmniej jednej z tych działalności albo działalności oświatowej lub kulturalnej, jest konieczne, aby stowarzyszenie mogło się starać o status PS.

W przypadku stowarzyszenia będącego PS w statucie umieszcza się także postanowienie dotyczące przeznaczenia zysku. PS ma zobowiązać się, iż nie będzie dystrybuował nadwyżki bilansowej pomiędzy swoich pracowników ani inne osoby, ale przeznaczał go na wzmocnienie potencjału przedsiębiorstwa jako kapitał niepodzielny oraz w określonej części na reintegrację zawodową lub społeczną lub na działalność pożytku publicznego prowadzoną na rzecz społeczności lokalnej, w której działa przedsiębiorstwo. Teoretycznie fakt przestrzegania tej zasady można udokumentować inaczej, np. przedstawiając sprawozdanie finansowe, uchwałę o podziale zysku lub inny dokument stanowiący podstawę działalności podmiotu, jednak zawarcie takiego postanowienia w statucie wydaje się wygodne dla celów dowodowych, czyli łatwego wykazywania spełniania wymogów PS.

W statucie często ustala się strukturę i kompetencje Rady Pracowniczej. Jest ona wyrazem przestrzegania obowiązkowej dla PS zasady umożliwienia pracownikom uczestnictwa w zarządzaniu podmiotem. Radzie takiej przyznaje się konkretne uprawnienia i określa sposób ustalania jej składu – może bowiem składać się z wszystkich pracowników stowarzyszenia, a może z ich wybieralnej części. Drugą opcją jest oddelegowanie kompetencji do ustanowienia Rady Konsultacyjnej, określenia jej składu i struktury któremuś z organów stowarzyszenia, czyli zarządowi, komisji rewizyjnej lub walnemu zebraniu. Wówczas w statucie wpisujemy jedynie, iż skład i kompetencje Rady Konsultacyjnej, umożliwiającej udział pracowników w zarządzaniu, określi ten organ.

Statut (lub później podjęta uchwała odpowiedniego organu stowarzyszenia) musi także wprowadzać zasadę ograniczenia wynagrodzeń pracowników podmiotu, będącego PS do 3-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłoszonego przez Prezesa GUS za rok poprzedni.

Szczegóły opisanych powyżej wymogów dla PS opisane są w artykule: Warunki spełniania kryterium przedsiębiorstwa społecznego.

Stowarzyszenia, które będą prowadzić działalność gospodarczą, a więc wpisują się także do rejestru przedsiębiorców, składają wnioski o rejestrację w KRS elektronicznie.

Natomiast stowarzyszenia, które nie planują wpisu do rejestru przedsiębiorców, a wyłącznie do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakłady opieki zdrowotnej, mają wybór, bo w ich przypadku wniosek elektroniczny nie jest obligatoryjny. Mogą zatem złożyć wniosek papierowy, wykorzystując papierowe formularze KRS, a mogą skorzystać z wersji elektronicznej. Obie opcje są poprawne i zostaną rozpoznane przez KRS.

Konto w Portalu Sądów Rejestrowych, przez które składa się wnioski w formie elektronicznej zakłada się pod adresem: https://prs.ms.gov.pl/.

W przypadku wniosku papierowego, załączamy do niego:

1. statut – 2 oryginały
2. protokół z zebrania założycielskiego – 2 oryginały
3. uchwały podjęte na zebraniu założycielski – o powołaniu stowarzyszenia, przyjęciu statutu, powołaniu zarządu i komisji rewizyjnej – po 2 oryginały każdej
4. listę obecności na zebraniu członków – 2 oryginały
5. listę członków założycieli – 2 oryginały
6. zgody na kandydowania i oświadczenia o adresie do doręczeń – po 2 oryginały

W przypadku złożenia wersji elektronicznej wniosku, załącza się do niego skany powyższych dokumentów. Jeżeli wniosek podpisuje elektronicznie zarząd organizacji, a nie pełnomocnik procesowy (radca prawny, adwokat), oryginały (lub notarialnie poświadczone kopie) załączonych skanów należy w ciągu trzech dni przesłać do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 694⁴§ 2³ kpc).

Koszt opłaty sądowej przy wniosku o rejestrację to 500 zł, jeżeli stowarzyszenie rozpocznie od razu prowadzenie działalności gospodarczej. W takim przypadku, oprócz opłaty sądowej, musimy odprowadzić także opłatę za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, w kwocie 100 zł. W przypadku wpisu wyłącznie do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zoz, stowarzyszenie jest zwolnione z opłaty sądowej za rejestrację.

Stowarzyszenia, będące przedsiębiorstwami społecznymi, muszą także spełnić wymogi odnośnie minimalnej liczby zatrudnionych pracowników na określone rodzaje umów i wielkość etatu (lub ilość godzin) oraz procentu pracowników pochodzących z określonych grup zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Szczegóły tych wymogów opisane są w Wytycznych w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020, które omówiliśmy w artykule: Warunki spełniania kryterium przedsiębiorstwa społecznego.