Podstawy funkcjonowania stowarzyszenia będącego przedsiębiorstwem społecznym
W bazie przedsiębiorstw społecznych http://www.bazaps.ekonomiaspoleczna.gov.pl/, jako PS wpisanych jest 161 stowarzyszeń, a więc jest to umiarkowanie popularna forma przedsiębiorstwa społecznego. Dużo więcej PS jest tworzonych w formie spółdzielni socjalnych (647), fundacji (433), czy spółek z o.o. (414). Stowarzyszenie będące PS różni się od innych stowarzyszeń specyficznymi zapisami statutu (lub uchwał organów), do których jest zobowiązane się stosować oraz specyficzną strukturą zatrudnienia.
Dla przypomnienia – stowarzyszenie powstaje dzięki grupie ludzi (minimum 7 osób), którzy postanawiają zrzeszyć się, aby wspólnie realizować cele pożytku publicznego, z określonych w art. 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Jednym z celów PS musi być działanie na rzecz integracji społecznej i zawodowej, przy czym ze względu na konieczność przeznaczenia zysku w części na reintegrację, warto, żeby także reintegracja znalazła się w celach.
Zasady funkcjonowania stowarzyszeń określa ustawa Prawo o stowarzyszeniach, a najważniejszym dokumentem w stowarzyszeniu jest statut. Określa on m.in. teren działania (najwęższy to miejscowość, najszerszy cała Polska) i siedzibę podmiotu (miejscowość), a także kategorie swoich członków – obowiązkowo zwyczajni, fakultatywnie także wspierający i honorowi. W statucie wskazane są procedury nabywania i utraty członkostwa, z uwzględnieniem tego, który organ członków przyjmuje oraz który i z jakich powodów pozbawia ich członkostwa.
W statucie stowarzyszenie określa strukturę swoich władz, sposób reprezentacji, ustalone są źródła uzyskiwania środków finansowych przez stowarzyszenie, sposób zmiany postanowień statutu, czy rozwiązania się stowarzyszenia.
Zgodnie z Wytycznymi w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020, stowarzyszenia musi prowadzić działalność odpłatną pożytku publicznego lub / i działalność gospodarczą. Prowadzenie co najmniej jednej z tych działalności albo działalności oświatowej lub kulturalnej, jest konieczne, aby stowarzyszenie mogło się starać o status PS.
W przypadku stowarzyszenia będącego PS w statucie umieszcza się także postanowienie dotyczące przeznaczenia zysku. PS ma zobowiązać się, iż nie będzie dystrybuował nadwyżki bilansowej pomiędzy swoich pracowników ani inne osoby, ale przeznaczał go na wzmocnienie potencjału przedsiębiorstwa jako kapitał niepodzielny oraz w określonej części na reintegrację zawodową lub społeczną lub na działalność pożytku publicznego prowadzoną na rzecz społeczności lokalnej, w której działa przedsiębiorstwo. Teoretycznie fakt przestrzegania tej zasady można udokumentować inaczej, np. przedstawiając sprawozdanie finansowe, uchwałę o podziale zysku lub inny dokument stanowiący podstawę działalności podmiotu, jednak zawarcie takiego postanowienia w statucie wydaje się wygodne dla celów dowodowych, czyli łatwego wykazywania spełniania wymogów PS.
W statucie często ustala się strukturę i kompetencje Rady Pracowniczej. Jest ona wyrazem przestrzegania obowiązkowej dla PS zasady umożliwienia pracownikom uczestnictwa w zarządzaniu podmiotem. Radziej takiej przyznaje się konkretne uprawnienia i określa sposób ustalania jej składu – może bowiem składać się z wszystkich pracowników stowarzyszenia, a może z ich wybieralnej części. Drugą opcją jest oddelegowanie kompetencji do ustanowienia Rady Konsultacyjnej, określenia jej składu i struktury któremuś z organów stowarzyszenia, czyli zarządowi, komisji rewizyjnej lub walnemu zebraniu. Wówczas w statucie wpisujemy jedynie, iż skład i kompetencje Rady Konsultacyjnej, umożliwiającej udział pracowników w zarządzaniu, określi ten organ.
Statut (lub później podjęta uchwała odpowiedniego organu stowarzyszenia) musi także wprowadzać zasadę ograniczenia wynagrodzeń pracowników podmiotu, będącego PS do 3-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłoszonego przez Prezesa GUS za rok poprzedni.
Szczegóły opisanych powyżej wymogów dla PS opisane są w artykule: Warunki spełniania kryterium przedsiębiorstwa społecznego.
Stowarzyszenia, będące przedsiębiorstwami społecznymi, muszą także spełnić wymogi odnośnie minimalnej liczby zatrudnionych pracowników na określone rodzaje umów i wielkość etatu (lub ilość godzin) oraz procentu pracowników pochodzących z określonych grup zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Szczegóły tych wymogów opisane są w Wytycznych w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020, które omówiliśmy w artykule: Warunki spełniania kryterium przedsiębiorstwa społecznego.