FAQ – najczęściej zadawane pytania

Fundacja jest minimalistyczną formą prawą. Nie posiada członków, a w swojej najbardziej zredukowanej wersji wymaga zaangażowania tylko jednej osoby, która jest jej fundatorem, a następnie zostaje członkiem jednoosobowego zarządu. Przez jakiś czas wątpliwości sądów rejestrowych budziło to, czy zarząd nie powinien być zawsze kolegialny, czyli składający się z minimum dwóch osób. Wątpliwość ta została rozstrzygnięta przez orzecznictwo na rzecz jednoosobowego zarządu i obecnie formuła „jednoosobowej fundacji” jest znana i stosowana.
Ma ona swoje minusy, m.in. nie ma wówczas w fundacji organu nadzoru, nie może więc ona starać się o status organizacji pożytku publicznego (OPP), powstaje także problem gdy jedyny członek zarządu  chce się w Fundacji zatrudnić, bo nie ma osoby, która mogłaby podpisać z nim umowę. Poza tym fundator, aby zostać potem członkiem zarządu, musi być osobą fizyczną, a nie osobą prawną, a więc fundatorem nie może być spółka, stowarzyszenie czy fundacja. Jeżeli jednak te kwestie nie są problemem dla fundacji, może zupełnie skutecznie działać w takim „jednoosobowym” kształcie wśród innych NGO.

Stowarzyszenie jest zupełnie inną formą prawną. Jest z założenie kolegialne, opiera się na współpracy wielu osób, zrzeszonych w konkretnym celu. O ile o fundacji mówi się, że jest to majątek wykorzystywany dla realizacji określonych celów, tak w przypadku stowarzyszenia są to ludzie, wspólnie ten cel realizujący.

Obecnie w stowarzyszenie musi być zaangażowanych minimum siedem osób; obywateli polskich, mających pełną zdolność do czynności prawnych i niepozbawionych praw publicznych, a do ostatniej nowelizacji, która weszła w życie w 2016 roku, osób takich musiało być aż piętnaście. Spośród tych członków założycieli wybierane są od razu obowiązkowe dwa organy  – zarząd i komisja rewizyjna. Oczywiście, członkowie założyciele nie muszą być związani ze stowarzyszeniem na zawsze, statuty stowarzyszeń ustalają procedurę wystąpienia oraz przyjęcia nowych członków, jednak stan osobowy przez całe istnienie podmiotu nie może spaść poniżej siedmiu osób.

Ubieganie się o status przedsiębiorstwa społecznego wymaga zaangażowania większej ilości osób w działalność fundacji. O ile zarząd może nadal pozostać jednoosobowy, to podmiot musi spełnić tzw. kryteria zatrudnieniowe, a więc zatrudnić co najmniej 3 osoby na określone rodzaje umów i określony etat (lub ilość godzin), a spośród nich 50% osób musi należeć do wskazanych w Wytycznych kategorii osób defaworyzowanych lub 30% musi należeć do kategorii osób ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Spośród tych osób powoływane jest przedstawicielstwo pracowników, które ma mieć udział w zarządzaniu fundacją, a sposób tego współzarządzania musi być określony w statucie lub innym dokumencie (np. uchwale zarządu) fundacji. W związku z faktem, że członek zarządu też może być pracownikiem fundacji, minimalna ilość osób zaangażowana w działalność fundacji będącej PS, wynosi trzy osoby.

Takie same wymogi dotyczące PS stawiane są stowarzyszeniu, może ono jednak zdecydować, czy szuka pracowników na zewnątrz, czy zatrudnia swoich członków, jeżeli spełniają kryteria wskazane w Wytycznych. W związku z tym minimalna ilość osób zaangażowana w działalność stowarzyszenia będącego PS, wynosi siedem osób.

Procedura obejmuje 4 kroki:
1. Analiza statusu osób zatrudnionych w spółdzielni; refundacja obejmuje:
osoby bezrobotne w rozumieniu art. 2 ust 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
osoby o których mowa w art. 2 pkt 1a i 1 b ustawy z dnia 13 czerwca 2003r.
o zatrudnieniu socjalnym,
osoby niepełnosprawne w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
osoby do 30 roku życia oraz po ukończeniu 50 roku życia, posiadające status osoby poszukującej pracy, bez zatrudnienia w rozumieniu ustawy z dnia 20 kwietnia 2004
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
osoby o których mowa w art. 49 pkt 7 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
osoby poszukujące pracy niepozostające w zatrudnieniu lub nie wykonujące innej pracy zarobkowej,
osoby usamodzielniane, o których mowa w art. 140 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
2. złożenie do PUP WNIOSKU o zawarcie umowy o zwrot opłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za członków spółdzielni socjalnej zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę (wzór w załączeniu)
3. Podpisanie umowy PUP – spółdzielnia
4. (Zazwyczaj) kwartalne rozliczanie z PUP i refundacja 

Wprowadzenie możliwości składania elektronicznych wniosków do KRS to zmiana długo wyczekiwana i wielokrotnie przekładana. Ostatecznie weszła ona w życie1 lipca 2021 roku i dotyczy wszystkich wpisów nowych podmiotów, a także wszystkich zmian wpisów istniejących już podmiotów (czyli m.in. zmian w statutach, umowach spółki, zmian w składzie władz) składanych do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

Obowiązkowymi elektronicznymi wpisami nie został objęty rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zoz. Co oznacza to dla organizacji pozarządowych i przedsiębiorstw społecznych?
Spółki z o.o. i spółdzielnie socjalne są przedsiębiorcami wpisanymi tylko do jednego rejestru KRS –  rejestru przedsiębiorców, więc składają wnioski zawsze elektronicznie.

Istniejące fundacje i stowarzyszenia, które prowadzą działalność gospodarczą, a więc są wpisane zarówno do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zoz, jak i rejestru przedsiębiorców (jak i nowopowstające podmioty, planujące wpis do obu rejestrów), składają wnioski zawsze elektronicznie, niezależnie od tego, jakiej materii dotyczą. Elektronicznie składają wniosek zarówno o zmianę zakresu działalności gospodarczej (czyli zmianę statutu, bo tam zakres PKD jest opisany), jak i zmianę celów statutowych, czy zmianę w składzie władz.

Natomiast fundacje i stowarzyszenia nie będące przedsiębiorcami, a więc wpisane wyłącznie do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zoz, mają wybór, bo w ich przypadku wniosek elektroniczny nie jest obligatoryjny. Mogą zatem złożyć wniosek papierowy, wykorzystując papierowe formularze KRS, a mogą skorzystać z wersji elektronicznej. Obie opcje są poprawne i zostaną rozpoznane przez KRS.

Konto w Portalu Sądów Rejestrowych, przez które składa się wnioski w formie elektronicznej zakłada się pod adresem: https://prs.ms.gov.pl/.
W przypadku złożenia wersji elektronicznej wniosku, załącza się do niego skany dokumentów, takich jak np. uchwały o wyborze władz, uchwały o zmianach statutu, rezygnacje z pełnionej funkcji, zgody na kandydowanie, oświadczenia o adresie do doręczeń, czy teksty jednolite statutu. Jeżeli wniosek podpisuje zarząd organizacji, a nie pełnomocnik procesowy (radca prawny, adwokat), oryginały (lub notarialnie poświadczone kopie) załączonych skanów należy w ciągu trzech dni przesłać do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 694⁴§ 2³ kpc).

Fundacja to forma prawna organizacji pozarządowej, która opiera się na kapitale przeznaczonym trwale na określony cel, a reguły dysponowania i zarządzania tym kapitałem określone są w jej statucie.

Art. 3 ustawy o fundacjach określa, jakie składniki majątkowe mogą się na ten kapitał, czyli na fundusz założycielski, składać. Wylicza on przykładowo: pieniądze, papiery wartościowe i rzeczy ruchome i nieruchomości oddane fundacji na własność, a więc już na samym początku ustawy mamy odpowiedź na postawione pytanie – nie tylko pieniądze mogą składać się na fundusz założycielski fundacji.

Zasadniczo uznaje się, że składnikami majątkowymi mogą być więc wszystkie przedmioty i prawa majątkowe (np. akcje, udziały), którym można przypisać określoną wartość majątkową, są dodatkowo własnością fundatora, są też zbywalne (np. mieszkanie fundatora) lub choćby możliwe do ustanowienia (np. prawo użytkowania, które jest niezbywalne, ale może być ustanowione na rzecz fundacji).

Choć początkowo komentatorzy wyrażali w tych kwestiach wątpliwości, ostatecznie uznaje się także, że składnikiem majątkowym może być nie tylko własność nieruchomości, ale także prawo użytkowania wieczystego, prawo do korzystania z rzeczy wynikające z dzierżawy oraz prawo własności budynków, urządzeń i lokali położonych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste.

Nie wskazano w ustawie minimalnej wartości majątkowej, jaką należy ustalić w akcie fundacyjnym jako fundusz założycielski, ale powinna ona realnie umożliwiać osiągnięcie założeń, celu, w jakim zakładamy fundację. Fundusz założycielski na poziomie kilkuset złotych jest obecnie akceptowany przez sądy rejestrowe jako wystarczający.

Jeśli jednak fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, środki majątkowe przeznaczone właśnie na tę działalność nie mogą być mniejsze niż 1.000 zł. (art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach). A ponieważ na działalność pożytku publicznego fundacja musi przeznaczyć co najmniej tyle samo, ile na działalność gospodarczą, fundusz założycielski takiej fundacji musi wynieść minimalnie 2.000 zł.

W piśmiennictwie podkreśla się, że kwota minimalna 1.000 zł tak naprawdę nie jest w stanie spełnić funkcji do jakich jest przeznaczona, a więc umożliwić faktycznego rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej. (A. Kidyba,  Prawo…, op. cit., s. 660; tak też B. Niemirka, Statut…, cz. V, op. cit., s. 217 i n.; H. Izdebski, Fundacje…, op. cit., s. 60 i n.). Jednakże wciąż pozostaje aktualnym zapisem ustawowym i warunkiem, jaki należy brać pod uwagę przy ustalaniu wysokości funduszu założycielskiego.

Czy w akcie notarialnym koniecznie należy określać wartość funduszu założycielskiego? Tak, fundator, gdy tylko fundacja uzyska osobowość prawną, ma obowiązek przeniesienia tej wartości na fundację i dlatego musi ją dokładnie określić. 

Podsumowując, mamy kilka możliwości „startu majątkowego” w fundacji i nie musi on być wyrażony w pieniądzu. Art. 3 ust. 3 ustawy o fundacjach wymienia trzy kategorie środków majątkowych:
– pieniądze jako fundusz założycielski. Wystarczy wskazać, jaką kwotę przeznaczamy na realizację celu fundacji. Teoretycznie musi zostać wpisana w walucie polskiej, ale jeśli wygodniej jest wpisać ją w walucie obcej, konieczne jest określenie jej równowartości w złotówkach według aktualnego  kursu NBP.
– papiery wartościowe jako fundusz założycielski. Należy koniecznie określić, jakie są to papiery i podać ich cechy indywidualne, przykładowo: „akcje spółki X o wartości nominalnej…, serii… i numerze…” oraz dodatkowo określenie wierzytelności, która przysługuje z papieru wartościowego.
– własność nieruchomości lub nieruchomości. Nieruchomość należy opisać podając numer księgi wieczystej oraz określić, jakie prawo do nieruchomości przysługuje fundatorowi.
A w orzecznictwie i piśmiennictwie pojawia się czwarte, ogólna kategoria:
– inne składniki majątku, które mają określoną wartość majątkową (mogłyby być umieszczone w przyszłym bilansie), są zbywalne lub możliwe do ustanowienia (np. prawo użytkowania, które jest niezbywalne, ale może być ustanowione na rzecz fundacji), stanowią własność fundatora

Uwaga!
Jeśli oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji składa jeden z małżonków (a majątek ten pochodzi ze wspólności małżeńskiej), drugi małżonek powinien wyrazić w formie aktu notarialnego zgodę na utworzenie fundacji. Bez takiej zgody akt fundacyjny pozostaje nieważny (art. 37 KRO).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców (Dz.U. 2021 poz. 162), przedsiębiorcą jest wykonująca działalność gospodarczą:
1) osoba fizyczna
2) osoba prawna (np. spółki handlowe, tj.: spółka z o.o., spółka akcyjna; czy spółdzielnie),
3) jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną (np. spółki osobowe prawa handlowego, tj.: spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa).

Fundacja jest osobą prawną, a przepisy prawa dopuszczają prowadzenie przez nią działalności gospodarczej, jednak należy je traktować jako przywilej, przysługujący organizacji, a nie nałożony na nią obowiązek. Zgodnie z art. 5 ust. 5 ustawy o fundacjach (Dz.U. 2020 poz. 2167) fundacja może prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji jej celów.
Fundacja może rozpocząć prowadzenie działalności gospodarczej w momencie powstawania. Przygotowuje wówczas pod tym kątem statut, który zawiera wskazanie zakresu działalności gospodarczej (PKD), który fundacja będzie prowadzić, określenie jaka kwota z funduszu założycielskiego będzie przekazana na prowadzenie działalności gospodarczej oraz wskazanie, że środki majątkowe, pozyskiwane przez fundację, mogą pochodzić także z działalności gospodarczej. Fundacja rejestruje się wówczas w Krajowym Rejestrze Sądowym w dwóch rejestrach: rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, a także w rejestrze przedsiębiorców.

Fundacja, która nie prowadzi działalności gospodarczej, może rozpocząć jej prowadzenie już w trakcie swego istnienia. Musi wówczas podjąć uchwałę o zmianie statutu, wpisując do niego jaki zakres działalności gospodarczej (PKD) zamierza prowadzić oraz złożyć wniosek o wpis do rejestru przedsiębiorców KRS. Także podjęcie przez fundację działalności gospodarczej nieprzewidzianej dotychczas w statucie, czyli poszerzenie jej, wymaga jego uprzedniej zmiany.

Zgodnie z Wytycznymi w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020, przedsiębiorstwo społeczne to podmiot, który prowadzi:
1) działalność gospodarczą zarejestrowaną w Krajowym Rejestrze Sądowym lub
2) działalność odpłatną pożytku publicznego lub
3) działalność oświatową lub
4) działalność kulturalną lub
5) realizuje usługi społeczne świadczone w społeczności lokalnej, usługi opieki nad dzieckiem do lat 3 lub usługi wychowania przedszkolnego w przedszkolach lub innych formach wychowania przedszkolnego

A zatem przedsiębiorstwo społeczne nie musi prowadzić działalności gospodarczej i skutkiem tego być przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy Prawo przedsiębiorców. Działalność gospodarcza jest jedną z czterech możliwości dla PS, zamiast niej może wybrać na przykład działalność pożytku publicznego, która, jak wskazuje art. 6 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie: nie jest, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1, działalnością gospodarczą, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.

Status PS może zatem uzyskać zarówno:
–  fundacja prowadząca działalność gospodarczą (wpisana do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego oraz rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zoz)
–  fundacja nie prowadząca działalności gospodarczej (wpisana wyłącznie do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zoz)

W przypadku, gdy fundacja prowadzi zarówno działalność gospodarczą, jak i odpłatną pożytku publicznego i wpisana jest do obu rejestrów Krajowego Rejestru Sądowego, należy pamiętać, że zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie nie można prowadzić odpłatnej działalności pożytku publicznego i działalności gospodarczej w odniesieniu do tego samego przedmiotu działalności, a sfery te należy rozdzielić, czyli określić, które z działań będą prowadzone jako działalność odpłatna a które jako gospodarcza.